Nierówności ekonomiczne powodują co roku ponad 100 tys. dodatkowych zgonów, które sumują się do ogromnej liczby ofiar śmiertelnych upałów i mrozów w Europie – wykazały najnowsze badania.
Z badania wynika, że obniżenie poziomu nierówności do tego odnotowanego w najbardziej wyrównanym regionie Europy, jakim jest Słowenia, mierzonego wskaźnikiem Giniego, pozwoliłoby zmniejszyć śmiertelność związaną z temperaturą nawet o 30 proc., co odpowiada liczbie 109 866 osób.
Takie wyniki pojawiły się w ślad za najnowszymi danymi unijnego programu monitorującego „Copernicus”, który uznał ten kwiecień za trzeci najcieplejszy w historii w skali globalnej, a niektóre kraje, takie jak Hiszpania, zarejestrowały najcieplejszy kwiecień w historii. Powrót naturalnego zjawiska ocieplenia El Niño – które może okazać się niezwykle silne – wzbudził obawy przed upalnym latem w Europie w 2026 roku.
Naukowcy odkryli, że wysoka liczba ofiar śmiertelnych spowodowanych upałami i mrozami wiązała się z kilkoma wskaźnikami trudnej sytuacji życiowej, takimi jak ubóstwo oraz brak możliwości ogrzania mieszkania.
Oprócz zmniejszenia nierówności w obrębie poszczególnych regionów, obniżenie skali poważnego ubóstwa materialnego i społecznego na całym kontynencie do poziomu odnotowanego w środkowej Szwajcarii – regionie o najniższym wskaźniku ubóstwa – pozwoliłoby uniknąć 59 tys. zgonów spowodowanych zarówno przez upały, jak i mrozy – podkreślono w badaniu. Natomiast podwyższenie tego wskaźnika do poziomu południowo-wschodniej Rumunii – regionu o najwyższym wskaźniku ubóstwa – spowodowałoby wzrost liczby zgonów związanych z temperaturą o 101 tys.
Badanie to jako pierwsze pozwoliło oszacować wpływ problemów społeczno-ekonomicznych na liczbę ofiar śmiertelnych podczas mroźnych zim i upalnych lat w Europie. Naukowcy stwierdzili, że wynik stanowi dodatkowy argument przemawiający za ukierunkowaniem krótkoterminowej pomocy na grupy szczególnie narażone, a w dłuższej perspektywie – za zmniejszeniem nierówności strukturalnych w Europie.
„To rozwiązanie typu »dwa w jednym«” – zauważyła Blanca Paniello-Castillo, naukowiec zajmująca się biomedycyną w Barcelońskim Instytucie Zdrowia Globalnego oraz główna autorka badania. „Gdyby kwestie równości były w większym stopniu uwzględniane w polityce – europejskiej, krajowej, lokalnej, czy jakiejkolwiek innej – osiągnęlibyśmy dwa cele jednocześnie” – dodał.
Upały i mrozy stanowią obciążenie dla organizmu, przez co staje się on bardziej podatny na choroby i ma mniejszą zdolność do ich zwalczania. Śmiertelność gwałtownie wzrasta, gdy temperatury odbiegają od komfortowego zakresu, zwłaszcza wśród osób starszych lub chorych.
W analizie, w której przeanalizowano dane dotyczące dziennej śmiertelności w 654 regionach Europy w latach 2000–2019, oszacowano liczbę „zgonów przypisanych” poprzez modelowanie obciążenia zdrowotnego w sytuacji, gdyby wszystkie regiony osiągały zarówno najlepsze, jak i najgorsze wartości dla każdego wskaźnika ekonomicznego.
Stwierdzono również, że w zamożniejszych regionach odnotowuje się mniej zgonów spowodowanych niskimi temperaturami – prawdopodobnie dzięki ocieplonym domom, lepszej opiece zdrowotnej oraz mniejszym problemom z dostępem do energii – ale więcej zgonów w okresie upałów. Sugerowano, że może to wynikać z efektu tzw. miejskiej wyspy ciepła, w ramach którego miasta cieszą się większym dobrobytem, ale borykają się z wyższymi temperaturami z powodu nawierzchni asfaltowych oraz braku terenów zielonych.
W swoich badaniach konsekwentnie stwierdzali, że śmiertelność związana z wysokimi temperaturami wiązała się z takimi wskaźnikami, jak wskaźnik Giniego, który mierzy nierówności w rozkładzie dochodów w populacji, trudności z ogrzaniem mieszkania oraz deprywację materialną i społeczną. Nie uwzględnili oni wprost jako zmiennej stopnia rozpowszechnienia klimatyzacji.
Usama Bilal, epidemiolog z Dornsife School of Public Health przy Uniwersytecie Drexel, który nie brał udziału w powstawaniu tego raportu, stwierdził, że badanie charakteryzowało się wysoką jakością i opierało się na rzetelnych metodach, choć oddzielenie ubóstwa od innych czynników klimatycznych mogło okazać się trudne. „Główne ograniczenia, jakie dostrzegam, dotyczą poziomu pomiaru zmiennych społecznych oraz faktu, że w Europie – i wielu innych miejscach – istnieje korelacja między cieplejszym klimatem a ubóstwem, z wyjątkiem Europy Wschodniej” – dodał.
Obecnie zimno wciąż stanowi znacznie większe zagrożenie dla zdrowia ludzkiego niż upał, choć naukowcy przewidują, że sytuacja ta ulegnie odwróceniu w miarę gdy globalne ocieplenie będzie powodować dalszy wzrost temperatur. W zeszłym miesiącu naukowcy ustalili, że od połowy lat 90. temperatury w Europie wzrastały o 0,56°C na dekadę – szybciej niż na jakimkolwiek innym kontynencie na świecie – głównie z powodu warstwy zanieczyszczeń pochodzących z paliw kopalnych, która pokrywa Ziemię.
Wyniki te pojawiły się po ostrzeżeniu ze strony doradców naukowych UE, że kontynent nie dostosowuje się w odpowiedni sposób do zmian klimatycznych.
Malcolm Mistry, epidemiolog z London School of Hygiene and Tropical Medicine, który nie brał udziału w badaniu, stwierdził, że wyniki badania powinny pomóc w kształtowaniu polityki adaptacji do zmian klimatu, a same wyniki mogą być zaniżone.
„Choć autorzy – co jest zrozumiałe – ograniczyli swoje badanie do lat poprzedzających pandemię COVID-19, wskaźniki ubóstwa energetycznego – ważny czynnik determinujący zidentyfikowany w badaniu – wzrosły dość gwałtownie w wielu krajach europejskich po latach 2021–2022” – podkreślił. „Przedstawione tu szacunki obciążenia mogą być, według obecnych standardów, raczej ostrożne” – dodał.
